ม่
งานวิชาการที่น่าสนใจ >>>เชื้อทริพาโนโซมบนฟิล์มเลือดจากเด็กทารก <<<
 


เชื้อทริพาโนโซมบนฟิล์มเลือดจากเด็กทารก: รายงานผู้ป่วย 1 ราย
เทียมจันทร์ เกี่ยวการค้า1 อัมไพ ภาษิต1 วิจิตรา วรรณโวหาร2 มนทกานติ์ วงศ์ภากร3 และ ปราณี รอดเทียน4*
บทคัดย่อ
ทารกเพศชายอายุ 45 วันมาโรงพยาบาลด้วยอาการไอ มีไข้ ซึม ไม่ดูดนม แพทย์ได้ส่งเลือดตรวจวิเคราะห์ทางโลหิตวิทยา เมื่อตรวจฟิล์มเลือดย้อมสีไรท์ พบเชื้อทริพาโนโซมจำนวนมากเฉลี่ยประมาณ 3 ถึง 5 ตัวต่อหนึ่งพื้นที่ภายใต้กำลังขยาย 1000 เท่าของกล้องจุลทรรศน์ ผู้ป่วยได้ถูกส่งต่อไปยังโรงพยาบาลมหาราชนครเชียงใหม่ แต่ผู้ป่วยไม่ได้ถูกนำไปรักษาต่อ และไม่สามารถติดตามหาผู้ป่วยได้ตามที่อยู่ ด้วยความพยายามในการติดตามจึงพบผู้ป่วยหลังเวลาผ่านไปสองเดือน และได้เก็บตัวอย่างเลือดจากผู้ป่วยพร้อมมารดาตรวจทั้งจากฟิล์มเลือดย้อมสีและ buffy coat แต่ไม่พบปรสิตในเลือดใดๆ อีก
จากกรณีพบเชื้อทริพาโนโซมในเลือดของเด็กทารกครั้งนี้ ได้ข้อสังเกตว่าปัจจุบันการวิเคราะห์ทางโลหิตวิทยาส่วนใหญ่ใช้เครื่องนับเม็ดเลือดอัตโนมัติ การตรวจจากฟิล์มเลือด และ buffy coat จึงถูกละเลย ซึ่งอาจพลาดโอกาสตรวจพบเชื้อปรสิตที่สำคัญในผู้ป่วยได้ ดังนั้นการตรวจจากฟิล์มเลือดและ buffy coat ร่วมกับการวิเคราะห์ทางโลหิตวิทยา จึงยังมีความสำคัญอยู่เพราะอาจช่วยตรวจพบเชื้อปรสิตในเลือดเช่นผู้ป่วยรายนี้

คำสำคัญ: ทริพาโนโซม ฟิล์มเลือด ทารก
----------------------------------------------------------------
1 งานโลหิตวิทยา กลุ่มงานพยาธิวิทยา โรงพยาบาลสำปาง อ. เมือง จ.ลำปาง 52000
2 ศูนย์วิจัยและพัฒนาการสัตวแพทย์ภาคเหนือตอนบน ต.ห้างฉัตร อ.เมือง จ.ลำปาง 52190
3 สถาบันสุขภาพสัตว์แห่งชาติ จัตุจักร กรุงเทพมหานคร 10......
4 สำนักสุขศาสตร์สัตว์และสุขอนามัยที่ 5 ถ.ห้วยแก้ว ต.ช้างเผือก อ.เมือง จ.เชียงใหม่ 50300

Trypanosoma spp in Peripheral Blood Smear from a Baby: A Case report.
Tiemjan Keowkarnkah1 Ampai Pasit1 Vijitra Vannavoharn2 Montakarn Vongpakorn3 and Pranee Rodtian4*
Abstract
One and a half month old baby was brought to the hospital with signs of fever, cough and anorexia. Blood sample which collected in heparinized tube was sent to the hospital laboratory. A blood smear with Wright stained showed numerous parasites with morphology typical of monomorphic, slender, flagellated, trypomastigote form trypanosomes. He was recommended to refer to Chiangmai hospital. Unfortunately, his parents did not bring him to the reference hospital and by summiting of his wrong address, the patient was missed. On the triumph following, the child was found again after two months. The healthy baby was again taken for blood samples along with his mother as well. There was no any blood parasite presented on both buffy coats and blood stained smears.
Now a day, according to convenient of using automatic complete blood count for hematological analysis in almost hospital laboratories, thus the conventional blood stain smear and buffy coat technique were neglected. In this case, conventional technique played an important role for blood parasites diagnosis which should not be ignored in routine blood analysis.

 

 

Key words: Trypanosoma spp, Blood smear, Baby
----------------------------------------------------------------
1 Pathological Clinic Section, Lampang Hospital, Muang Lampang, 52000 Thailand.
2 Upper Northern Veterinary Research and Development, Hangchat, Lampang, 52190 Thailand.
3 National Institute of Animal Health, Jatujak, Bangkok, 10...... Thailand.
4 The Fifth Bureau of Animal Hygiene and Sanitary, Huaykaew, Chiangmai, 50300, Thailand.
*Author Respondent: p_rodtian@hotmail.com
บทนำ
ทริพาโนโซมเป็นสัตว์เซลล์เดียว (protozoa) ที่ใช้แส้ในการเคลื่อนที่ มีรูปร่างเรียวยาวคล้ายใบไม้ อยู่อย่างอิสระในกระแสเลือด น้ำเหลือง (serum) และน้ำไขสันหลัง (cerebro-spinal fluid) ของสัตว์ที่มีกระดูกสันหลัง (vertebrate) หลายชนิด แต่บางระยะก็อาจเข้าไปอยูในเนื้อเยื่อ ส่วนมากจะมีแมลงดูดเลือด (blood sucking insect) เป็นตัวนำเชื้อ การตรวจหาเชื้อทริพาโนโซมจากเลือดสามารถทำได้โดยจากเลือดสด (fresh smear), ฟิล์มเลือด (blood smear) หรือตรวจหาบน buffy coat ของหลอดแก้วจิ๋ว (hematocrit capillary tube) (อ้างอิงจากมานพ, 2545)
ทารกเพศชายที่ป่วยด้วยอาการคล้ายโรคปอดบวม ได้รับบริการจากโรงพยาบาลลำปาง ด้วยยาปฏิชีวนะ ยาลดไข้ ต่อมาสังเกตพบอาการตาปรือและนอนตลอดวัน ได้รับการตรวจพบเชื้อทริพาโนโซมโดยบังเอิญบนฟิล์มเลือดย้อมสี
อุปกรณ์และวิธีการ
ประวัติผู้ป่วย
ผู้ป่วยเป็นทารกเพศชายอายุ 45 วัน (เกิด 14 กรกฎาคม 2548) อยู่ที่บ้านเหล่า อำเภอเมือง จังหวัดลำปาง วันที่ 28 สิงหาคม 2548 ได้มาพบแพทย์ด้วยอาการไอ มีไข้ ซึม ไม่ดูดนม แพทย์ให้ยาลดไข้และยาปฏิชีวนะ
วันที่ 4 กันยายน 2548 เด็กยังคงมีไข้ ซึม ทานนมได้น้อย แพทย์ให้เจาะเลือดส่งตรวจทางโลหิตวิทยา (Complete Blood Count) อีกครั้งในวันที่ 18 กันยายน 2548
การตรวจทางห้องปฏิบัติการโลหิตวิทยา
ในวันที่ 18 กันยายน 2548 และ 4 พฤศจิกายน 2548 เจาะเก็บตัวอย่างเลือดจากเส้นเลือดดำที่หลังมือทารกด้วยเข็มขนาด # 22 ปริมาณ 2 มิลลิลิตรใส่ในสารกันเลือดแข็งตัว ส่งห้องปฏิบัติการทางโลหิตวิทยาของโรงพยาบาลลำปาง เพื่อดำเนินการดังนี้
เลือดส่วนหนึ่งทำฟิล์มเลือดบางและย้อมสี Wright stain เพื่อดูความผิดปกติของเม็ดเลือด
เลือดอีกส่วนหนึ่งนำไปตรวจนับเซลล์เม็ดเลือดชนิดต่างๆโดยใช้เครื่องนับอัตโนมัติ Complete Blood Count (CBC)
การรักษา
แพทย์ได้ให้การรักษาอาการปอดบวม โดยให้เจนต้าไมซิน 25 มิลลิกรัมในน้ำกลั่น 30 มิลลิลิตรเข้าเส้นเลือดดำช้าๆ ใน ครึ่งชั่วโมง
ผล
ห้องปฏิบัติการโลหิตวิทยา
ตัวอย่างเลือดผู้ป่วยในวันที่ 18 กันยายน 2548 ตรวจพบการตรวจพบเชื้อทริพาโนโซมจำนวนมาก (2-3 ตัวในทุกพื้นที่ของฟิล์มเลือดภายใต้กล้องจุลทรรศน์กำลังขยาย 1000 เท่า) ค่าโลหิตวิทยา เช่น ปริมาณเม็ดเลือดขาว ฮีโมโกลบิน เม็ดเลือดอัดแน่น นิวโทรฟิล ลิมโฟไซท์ และโมโนไซท์ อยู่ในระดับปกติ (WBC 15,100 cell/cu.mm, Hb 11.5 gm%, Hct 31 %, PMN 45 %, Lymphocyte 40%, Band form 8% และ Monocyte 7%)


ตรวจไม่พบปรสิตในเลือดชนิดใดๆ จากเลือดสดหรือฟิล์มเลือดบางย้อมสีจากตัวอย่างเลือดเด็กพร้อมแม่ในวันที่ 4 พฤศจิกายน 2548
การรักษา
เด็กตอบสนองต่อการรักษาขั้นพื้นฐานด้วยยาปฏิชีวนะ มีอาการดีขึ้น แพทย์ได้ส่งต่อผู้ป่วยไปรักษาปรสิตในเลือดที่โรงพยาบาลมหาราช จังหวัดเชียงใหม่ แต่พ่อแม่เด็กไม่ได้นำเด็กไปเนื่องจากเห็นว่าเด็กมีอาการดีขึ้น และไม่สามารถติดต่อเด็กได้ระยะหนึ่งเนื่องจากที่อยู่คลาดเคลื่อน อย่างไรก็ตามด้วยความพยายามของเจ้าหน้าที่ของสาธารณสุขจังหวัดลำปาง สามารถติดตามผู้ป่วยพบภายในสองเดือน และพบว่าเด็กน้อยมีสุขภาพแข็งแรงดี
ข้อมูลเพิ่มเติมของบิดามารดาและสภาพแวดล้อม
บิดารับจ้างในบริษัทบายวัสดุก่อสร้าง มารดาค้าขายผัก ไม่เคยไปต่างประเทศเป็นทางการ เพียงแต่เคยข้ามไปท่าขี้เหล็กเมื่อสองปีก่อนที่จะท้องทารกรายนี้
บริเวณบ้านเลี้ยงไก่ แมว และสุนัข ซึ่งอยู่ตรงข้ามและห่างจากกับโบสถ์เพียง 50 เมตร และบ้านหลังโบสถ์พบมีการเลี้ยงโคเนื้อ หลังบ้านมีกองขยะซึ่งเป็นที่ทิ้งเศษผักและสิ่งปฏิกูล
วิจารณ์
ประเทศไทยยังไม่เคยมีรายงานการติดเชื้อทริพาโนโซมในคน การพบเชื้อทริพาโนโซมในทารกวัย 45 วันครั้งนี้ถือเป็นรายงานครั้งแรกในประเทศไทย ซึ่งเป็นการตรวจพบเชื้อโดยบังเอิญ จึงเห็นควรนำมารายงานเพื่อเป็นข้อสังเกต ให้ห้องปฏิบัติการโลหิตวิทยาตระหนักถึงความสำคัญของการทำและตรวจฟิล์มเลือดตลอดจน buffy coat หรือ hematocrit capillary (Woo, 1969) แม้ว่าปัจจุบันการนับจำนวนเม็ดเลือดสามารถดำเนินการได้รวดเร็วด้วยเครื่องนับเม็ดเลือดอัตโนมัติ แต่การตรวจฟิล์มเลือดนอกจากจำเป็นในผู้ป่วยโรคเลือดแล้วยังมีประโยชน์ที่ช่วยให้เห็นโรคบางอย่างในผู้ป่วยกลุ่มอื่นๆ โดยเฉพาะปรสิตในเลือด
เชื้อทริพาโนโซมในประเทศไทยพบมีรายงานบ่อยในสัตว์ ได้แก่ Trypanosoma evansi ในสัตว์เลี้ยง เช่น ม้า ลา ฬ่อ (สนั่น 2492; เทพและคณะ, 2518) กระบือ (Mathias and Muangyai, 1980; ปัจฉิมาและคณะ, 2525; วรพลและคณะ, 2526; วิทยาและคณะ, 2528; Loehr et al., 1985, 1986) สุนัข (พรรณจิตต์และอรุณรัตน์, 2523) โคเนื้อ (อิทธิพลและคณะ, 2528) แมว (พรรณจิตต์, 2528 ) สุกร (เอ็นดูและคณะ, 2527; วีระและคณะ, 2527; ชิตและคณะ, 2530) โคนม (อัมพวันและคณะ, 2530; อิทธิพลและคณะ, 2530) กวาง (ปัจฉิมาและคณะ, 2539; Tuntasuvan et al., 2000) และช้าง (ปราณีและคณะ, 2547) นอกจากนี้ยังพบเชื้อ T. theileri ในโค-กระบือ (วิชิตและคณะ, 2524) T. lewisi ในหนูแรตที่จังหวัดเชียงใหม่ (Niwat et al,1973) และ T. melophagium จาก nasal swab แกะนำเข้าจากประเทศอินเดีย (สาทิศและคณะ, 2532)
การติดเชื้อทริพาโนโซมในคนพบบ่อยในแถบอัฟริกาจากเชื้อ Trypanosoma gambiense ทำให้เกิดโรคเหงาหลับ (sleeping sickness) จะมี tsetse fly เป็นพาหะนำโรคเท่านั้นและในอเมริกาใต้ จากเชื้อ Trypanosoma cruzi (Chagas) โดยมีมวน kissing bug เป็นพาหะนำโรคที่สำคัญ (อ้างอิงจาก มานพ, 2545) ในประเทศแถบเอเชียเคยมีรายงานพบเชื้อ Trypanosoma lewisi ในเด็ก (Johnson, 1933) และเพิ่งมีรายงานเชื้อ Trypanosoma evansi ในชายอินเดียวัย 40 ปี (Joshi et al, 2005) ดังนั้น เพื่อให้ทราบถึงชนิดของเชื้อทริพาโนโซมที่พบในเด็กทารกนี้ จึงควรจะต้องดำเนินการตรวจด้วยเทคนิคขั้นสูง เช่น PCR
อย่างไรก็ตาม สาธารณสุขจังหวัดลำปางได้ประสานงานกับสำนักงานปศุสัตว์จังหวัดลำปาง ศูนย์วิจัยและพัฒนาการสัตวแพทย์ภาคเหนือตอนบน สำนักป้องกันและควบคุมโรคระบาดที่ 10 สำนักสุขศาสตร์และสุขอนามัยที่ 5 ร่วมกันสำรวจ ติดตามพร้อมทั้งเฝ้าระวังโรคในคนและสัตว์ ตลอดจนสัตว์พาหะต่างๆรอบบริเวณบ้าน เพื่อวางมาตรการรักษาและควบคุมโรคต่อไป

กิตติกรรมประกาศ
ข้อมูล ประวัติ อาการและการรักษาได้รับจากแพทย์หญิงปิยดา โรงพยาบาลลำปาง การประสานงานได้รับความร่วมมือข่าวสารจากนายสัตวแพทย์การุณ ชนะชัย สำนักควบคุมและป้องกันโรค กรมปศุสัตว์, นายสัตวแพทย์อนิรุธ เนื่องเม็ก ศูนย์วิจัยและพัฒนาการสัตวแพทย์ภาคเหนือตอนบน, เจ้าหน้าที่จากสำนักงานปศุสัตว์จังหวัดลำปาง. สาธารณสุขจังหวัดลำปาง, สำนักป้องกันควบคุมโรคระบาดที่ 10 เชียงใหม่ ตลอดจนคำแนะนำในการวินิจฉัยเชื้อจากนายสัตวแพทย์นพพร ศราธพันธ์ สถาบันสุขภาพสัตว์แห่งชาติ, รองศาสตราจารย์ นายสัตวแพทย์มานพ ม่วงใหญ่ หน่วยปรสิตวิทยา คณะสัตวแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณมหาวิทยาลัย และ Professor Hoerchner
เอกสารอ้างอิง
ชิต ศิริวรรณ์ นพพร ศราธพันธ์ รื่นฤดี บุณยะโหตระ เชาวนะ เมฆกมล ยอดยศ มีพืชน์ และชวลิต อัศวมหาศักดา 2530 โรคทริปาโนโซมิเอซิสในสุกร 1. การเกิดโรคทริปาโนโซมิเอซิสในฟาร์มสุกรที่จังหวัดสุพรรณบุรี ประมวลเรื่องการประชุมสัมนาทางวิชาการปศุสัตว์ ครั้งที่ 6 จุฬาลงกรณมหาวิทยาลัย วันที่ 18 - 20 พฤษภาคม พ.ศ. 2530 หน้า 84 - 97
เทพ บุญญวงท์ พีระศักดิ์ จันทร์ประทีป และมานพ ม่วงใหญ่ 2518. โรคเซอร่าในม้า เวชชสารสัตวแพทย์ 5(1): 666 - 672.
ปราณี รอดเทียน วัชรินทร์ หินอ่อน วิชิต อุทัยวรรณ พัชรา วิฑูระกูล อัมพวัน ตฤษณารมย์ เสกสรร ไชยเสริฐ สมพร คล้ายหงษ์ นพพร ศราธพันธุ์ มานพ ม่วงใหญ่ 2547 รายงานสัตว์ป่วย: Trypanosoma evansi ในช้างลากไม้ที่จังหวัดลำปาง โครงการประชุมสัมมนาวิชาการปศุสัตว์ครั้งที่ 19 ประจำปี 2547 มหกรรมเนื้อ นม ไข่ ปศุสัตว์ไทย ปลอดภัยสู่ครัวโลก วันที่ 26 ถึง 30 พฤษภาคม 2547 ณ พิพิธภัณฑ์การเกษตรเฉลิมพระเกียรติ อำเภอคลองหลวง จังหวัดปทุมธานี
ปัจฉิมา อินทรกำแหง ประภาส เนรมิตรมานสุข บำรุง ไม้สุพร และอยุทธ์ หรินทรานนท์ 2525 Trypanosome evansi ในกระบือที่พิษณุโลก บทคัดย่อการประชุมวิชาการครั้งที่ 20 มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ สาขาสัตวแพทย์ วันที่ 4- 5 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2525 หน้า 11-12.
ปัจฉิมา อินทรกำแหง กิ่งดาว หมอแก้ว และไพรัส รุ่งอุทัย 2539 รายงานเบื้องต้นการตรวจพบ Trypanosome spp. ในกวางพื้นเมืองและกวางรูซ่าซึ่งเลี้ยงในประเทศไทย ประมวลเรื่องการประชุมวิชาการปศุสัตว์ครั้งที่15 กรมปศุสัตว์ วันที่ 4- 6 กันยายน พ.ศ. 2539 หน้า 55- 67.
พรรณจิตต์ นิลกำแหง และอรุณรัตน์ บัวทอง 2523. รายงานโรคเซอราในสุนัข วารสารสัตวแพทย์ 1(2): 96 - 100.
พรรณจิตต์ นิลกำแหง 2528 รายงานโรคเซอราในแมว รายงานสัตว์ป่วย วารสารชมรมผู้ประกอบการบำบัดโรคสัตว์ 7 (3): 139 - 143.
มานพ ม่วงใหญ่ 2545 วิทยาสัตว์เซลล์เดียวทางสัตวแพทย์ คณะสัตวแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย หน้า 13- 35.
วรพล ปัจฉิมะศิริ ตวงทอง โตจันทร์ วารุณี ชลยุทธ และมานพ ม่วงใหญ่ 2526 การสำรวจสภาวะอมโรคเซอราในกระบือไทย เวชชสารสัตวแพทย์ 13 (2): 81- 91.
วิทยา ทิมสาด ศุภกิจ เนตรพระ วิกรานต์ แสนทวีสุข และนิทัศน์ อ่อนหวาน 2528 ข้อสังเกตบางประการเกี่ยวกับการติดเชื้อ ทริปปาโนโซม่า อีแวนซัย และการแท้งลูกในแม่กระบือ ประมวลเรื่องประชุมทางวิชาการปศุสัตว์ ครั้งที่ 4 กรมปศุสัตว์ วันที่ 3-5 กรกฎาคม พ.ศ. 2528 หน้า 87- 100.
วีระ เทพสุเมธานนท์ คัมภีร์ กอธีระกุล และพรเทพ จุลละทรัทย์ 2527 รายงานการระบาดของทริปปาโนโซมในฟาร์มสุกร บทย่อเรื่องวิจัย การประชุมวิชาการครั้งที่ 11 สัตวแพทยสมาคมฯ วันที่ 12 - 14 ธันวาคม พ.ศ. 2527
สนั่น รักษ์สัตว์ พ.อ.หลวง 2492 โรคเซอร่าในเมืองไทย สัตวแพทยสาร 1 (3): 22- 25.
สาธิต ผลภาค, มาณวิกา ผลภาค และ ศิริพรรณ วภักดิ์เพชร พ.ศ.2532 เชื้อทริปปาโนโซมที่พบในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย และความสำคัญทางระบาดวิทยา บทคัดย่อเรื่องวิจัย การประชุมวิชาการสัตวแพทย์ ครั้งที่ 16 สัตวแพทยสมาคมแห่งประเทศไทย วันที่ 6-8 ธันวาคม พ.ศ.2532
อัมพวัน ตฤษณารมย์ สุกิจ มากมี และชาญ เพชรอักษร 2530. การระบาดของ Trypanosoma evansi ในโคนมที่ศูนย์วิจัยและบำรุงพันธุ์สัตว์เชียงใหม่ ประมวลเรื่องการประชุมทางวิชาการด้านปศุสัตว์ ครั้งที่ 6 กรมปศุสัตว์ วันที่ 18 - 20 พฤษภาคม พ.ศ. 2530 หน้า 1 – 12.
อิทธิพล ชัยชนะพูนผล ธาดา ศิริรังคมานนท์ ลัดดา ตรงวงศา พัชรา สุวรรณวาสี และสุชาติ ชื่นประเสริฐ 2528. รายงานการติดตามการเกิดโรค Trypanosomiasis ในโคพื้นเมือง วารสารสัตวแพทย์ 6 (1) 1- 9.
อิทธิพล ชัยชนะพูนผล ชัยวัธน์ วิทูระกูล พัชรา สุวรรณวาสี วัชรา นพคุณ สุพล ปานพาน และกรรณิการ์ ศักดิชุมพล 2530 การศึกษาการติดเชื้อ Trypanosoma evansi ในโคนม ประมวลเรื่องการประชุมทางวิชาการด้านปศุสัตว์ ครั้งที่ 6 กรมปศุสัตว์ วันที่ 18 - 20 พฤษภาคม พ.ศ. 2530 หน้า 13-20.
เอ็นดู ธีรประเสริฐ อิทธิพล ชัยชนะพูลผล ลัดดา ตรงวงศา อนุชิต ศักดาศิริสถาพร สุรพงษ์ วงศ์เกษมจิตต์ สุรพงษ์ อุดมพันท์ พัชรา สุวรรณวาสี นพดล พินิจ และสุจินต์ ตั้งใจตรง 2527รายงานการพบเชื้อ T. evansi ในสุกรพันธุ์ ประมวลเรื่องประชุมวิชาการสัตวแพทย์ ครั้งที่ 11 สัตวแพทยสมาคมฯ วันที่ 12-14 ธันวาคม 2527 หน้า 53-64.
Johnson P.D.
Joshi PP, Shegokar VR, Powar RM, Herder S, Katti R, Salkar HR, Dani VS, Bhargava A, Jannin J, Truc P. 2005 Human Trypanosomiasis caused by Trypanosoma Evansi in India: The first case report. Am J Trop Med Hyg. 2005 Sep; 73(3):491-495.
Loehr, KF, Pholpark, S, Srikijakarn, L, Thaboran, P. Bettermann, G and Staak, C.1985 Trypanosoma evansi infection in buffaloes in North - East Thailand. Field investigations. Trop. Anim. Hlth. Prod. 17:121 - 125.
Loehr, KF, Pholpark, S, Siriwan, P, Leesirikul, N, Srikijakarn, L and Staak, C. 1986 Trypanosoma evansi infection in buffaloes in North - East Thailand. II Abortions. Trop. Anim. Hlth. Prod. 18: 103 -108.
Mathias, E. and Muangyai, M. 1980 Trypanosoma evansi infection in a swamp buffalo calf. Thai J. Vet. Med. 10 (1): 47 - 54.
Niwat Natheewattana, Lilit Hongsbhanich, Chirask Khamboonruang and Prayuth Thitasut 1978. Preliminary study of a Trypanosoma lewesi-like parasite of rats in Chiang Mai, Thailand. Southeast Asian J. Trop. Med. Pub. Hlth. 4 (3): 322-323.
Tuntasuvan, D, Mimapan, S, Sarataphan, N, Trongwongsa, L, Intraraksa, R and Luckins, A.G. 2000. Detection of Trypanosoma evansi brains of the naturally infected hog deer by streptavidine-biotin immunohistochemistry. Vet. Parasitol. 87, 223 - 230.
Woo, P.T.K. 1969. The heamatocrit centrifuge for the the detection of Trypanosome in blood. Canadian J. Zool. 47: 921-923.